Φθινοπωρινά φύλλα

Όταν πέφτουν τα φύλλα…

Το φθινόπωρο πλησιάζει στο τέλος του. Τα φύλλα των δέντρων έχουν ήδη αρχίσει να πέφτουν και αποκαλύπτονται τα γυμνά κλαδιά τους. Κάντε μια βόλτα στο δάσος και παρατηρείστε την ομορφιά των γυμνών δέντρων. Θαυμάστε τους σχηματισμούς των κορμών, πώς μπλέκονται τα κλαδιά μεταξύ τους ή πώς κοιτούν τον ουρανό. Περπατήστε πάνω στο χαλί που στρώνουν τα πολύχρωμα φύλλα τους στο έδαφος. Αναρωτηθήκατε όμως γιατί κάποια δέντρα ρίχνουν τα φύλλα τους και άλλα όχι;

Γυμνό Δέντρο

Τα φυτά για να τραφούν μετατρέπουν τη φωτεινή ενέργεια σε χημική με τη βοήθεια της πράσινης χλωροφύλλης. Η διαδικασία αυτή πραγματοποιείται στα φύλλα και ονομάζεται φωτοσύνθεση. Κατά τη διάρκεια του χειμώνα οι χαμηλές θερμοκρασίες, η μειωμένη ένταση του φωτός και η έλλειψη υγρασίας δεν ευνοούν τη φωτοσύνθεση. Τα αειθαλή δέντρα έχουν συνήθως φύλλα ανθεκτικά στο κρύο και την έλλειψη υγρασίας. Τα πεύκα και τα έλατα για παράδειγμα διαθέτουν μακριές και μυτερές βελόνες κάποια άλλα όπως τα πουρνάρια έχουν πλατιά σκληρά φύλλα με κηρώδη επιφάνεια. Επίσης μπορεί να διαθέτουν άλλους μηχανισμούς προστασίας όπως να διπλώνουν τα φύλλα τους μειώνοντας την επιφάνεια που είναι εκτεθειμένη στο κρύο. Έτσι τα δέντρα καταφέρνουν να φωτοσυνθέτουν ακόμα και το χειμώνα αλλά με πιο αργούς ρυθμούς.

Χιονισμένα κλαδιά

Τι γίνεται όμως με τα φυλλοβόλα; Καθώς οι μέρες σταδιακά μικραίνουν, τα δέντρα αρχίζουν να προετοιμάζονται για το χειμώνα. Ένα στρώμα κυττάρων που δημιουργείται στη βάση κάθε φύλλου αποκόπτει την επικοινωνία του με το υπόλοιπο δέντρο. Τα «εργοστάσια παραγωγής τροφής» κλείνουν και τα δέντρα θα χρησιμοποιήσουν την ενέργεια που έχουν αποθηκεύσει κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού. Η χλωροφύλλη θα εξαφανιστεί από τα φύλλα και λίγο πριν πέσουν θα δούμε να αλλάζουν χρώματα. Από χρυσοκίτρινο, πορτοκαλί έως κόκκινο, έντονο κόκκινο και καφέ για να καταλήξουν στο έδαφος με κύριο στόχο την ανακύκλωση θρεπτικών στοιχείων, ώστε να χρησιμοποιηθούν για την παραγωγή νέου φυλλώματος την άνοιξη.

Φθινοπωρινά χρωματιστά φύλλα δέντρων

Πού βρέθηκαν όμως όλα αυτά τα χρώματα; Η αλήθεια είναι ότι προϋπήρχαν στα φύλλα αλλά δεν τα άφηνε η πράσινη χλωροφύλλη να αποκαλυφθούν. Το κίτρινο και το πορτοκαλί οφείλονται σε άλλες φωτοσυνθετικές χρωστικές τα καροτενοειδή (ξανθοφύλλες και καροτένια). Οι κόκκινοι και μπλε χρωματισμοί δημιουργούνται από τις ανθοκυανίνες, χημικές ουσίες, οι οποίες σε συνδυασμό με το πράσινο της χλωροφύλλης και το κίτρινο-πορτοκαλί των καροτενοειδών δίνουν μια εντυπωσιακή παλέτα με όλες τις αποχρώσεις του κόκκινου. Οι ανθοκυανίνες είναι αυτές που χρωματίζουν έντονα κόκκινα τα φύλλα του σφενδάμου πριν πέσουν. Οι σκούρες καφέ αποχρώσεις που παρατηρούμε μπορεί να οφείλονται σε τανίνες που σχηματίζονται κατά την αποσύνθεση του φυλλώματος.

Καθώς το πράσινο της χλωροφύλλης φθίνει, το κίτρινο, το πορτοκαλί και το κόκκινο βρίσκουν ευκαιρία να λάμψουν.
Καθώς το πράσινο της χλωροφύλλης φθίνει, το κίτρινο, το πορτοκαλί και το κόκκινο βρίσκουν ευκαιρία να λάμψουν.

Όμως όλες αυτές οι αλλαγές στα χρώματα και στο τοπίο που εμείς παρατηρούμε και σηματοδοτούν τις αλλαγές των εποχών μπορεί να εξυπηρετούν κι άλλους σκοπούς.

Φθινόπωρο φωτογραφίζωντας τα δέντρα

Σύμφωνα με έρευνα που δημοσιεύτηκε στο Botanical review (2007) το κόκκινο και κίτρινο χρώμα των φύλλων μπορεί να είναι ένα κάλεσμα για τα πουλιά να κάνουν στάση για να φάνε από τα φρούτα τους συμμετέχοντας στη διαδικασία αναπαραγωγής τους. Τα έντονα χρώματα ειδικά το κόκκινο στα φύλλα ενδέχεται να προειδοποιούν για κακή γεύση ή ακόμα και για δηλητηριώδεις ουσίες. Ίσως ακόμα το κόκκινο χρώμα να είναι μια ένδειξη ότι το φύλλο σε λίγο θα πέσει και άρα δεν έχουν παραμείνει πολλά υγιή συστατικά σε αυτό. Παρατηρήθηκε επίσης ότι παράσιτα που εκείνη την περίοδο εναποθέτουν τα αβγά τους προτιμούν τα πιο θαμπά και κιτρινισμένα φύλλα σε σχέση με τα έντονα και λαμπερά, ενώ κάποια έντομα πιθανόν να αποφεύγουν τα χρωματιστά μέρη των φυτών καθώς υπονομεύεται το καμουφλάζ τους και γίνονται ευκολότερα αντιληπτά από τους θηρευτές. Τέλος οι χρωστικές έχουν φωτοπροστατευτικό ρόλο. Αυτό τουλάχιστον φαίνεται να συμβαίνει με τον σφένδαμο. Το κόκκινο χρώμα λειτουργεί σαν σκίαστρο λίγο πριν πέσουν τα φύλλα και επιτρέπει την αποστολή θρεπτικών στοιχείων πίσω στο δέντρο και αποθήκευσή τους για μελλοντική χρήση.

Γεγονός πάντως είναι ότι πολλές ακόμα και αντιφατικές ερμηνείες δίνονται για το κοκκίνισμα των φύλλων. Τώρα όμως ξέρετε. Την επόμενη φορά που θα παρακολουθήσετε εκατοντάδες φύλλα να απορροφούν τον ήλιο για μία τελευταία φορά, θυμηθείτε ότι δεν πεθαίνουν μάταια…

Φθινοπωρινά φύλλα

Πηγές: http://www.sciencemadesimple.com/leaves.html
http://science.howstuffworks.com/life/botany/leaves-turn-red1.htm
http://www.nytimes.com/2016/10/26/science/leaves-fall-foliage-colors-red.html?_r=0
http://www.plantsdb.gr/el/articles/383-flower-color

Ελίνα Κατσίκα Γεωπόνος – Αρχιτέκτων Τοπίου MSc